عدالت توزیعی در دولت‌های مدرن اسلامی: بررسی تطبیقی انتقادی فقه اسلامیِ صدر و لیبرالیسم هایک

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستخرج از رساله

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، واحد آزاد شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران

2 گروه علوم سیاسی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران

3 گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

4 گروه فلسفه اسلامی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران

چکیده
عدالت توزیعی یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در نظام‌های سیاسی-اقتصادی معاصر است. این مقاله به تحلیل تطبیقی و انتقادی دیدگاه‌های سید محمدباقر صدر، به عنوان نظریه‌پرداز پیشرو در اقتصاد اسلامی، و فردریش فون هایک، فیلسوف برجسته لیبرال، در باب عدالت توزیعی می‌پردازد. در حالی که هایک عدالت اجتماعی را به دلیل مداخله در «نظم خودجوش» بازار، «سرابی» خطرناک برای آزادی فردی می‌داند، صدر بر ضرورت مداخلات قاعده‌مند دولت در مرحله تولید و توزیع برای تحقق عدالت اخلاقی و تأمین اجتماعی تأکید می‌ورزد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل کیفی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه می‌توان میان چارچوب فقهی صدر و الزامات بازار آزاد هایک در دولت‌های مدرن اسلامی تعادل ایجاد کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه این دو نظام در مبانی هستی‌شناختی متفاوت‌اند، اما می‌توان از رهیافت هایک برای ارتقای کارآمدی نهادهای اقتصادی و از رویکرد صدر برای جهت‌گیری اخلاقی و حمایتی دولت بهره برد. این مقاله نتیجه می‌گیرد که الگوی مطلوب برای دولت‌های اسلامی نه در تقابل مطلق، بلکه در پیوند میان نظم رقابتی و عدالتِ مبتنی بر ارزش‌های اخلاقی نهفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Distributive Justice in Modern Islamic States: A Critical Comparative Study of Sadr’s Islamic Jurisprudence and Hayek’s Liberalism

نویسندگان English

Seyyed Reza Salehi 1
abdolreza bay 2
masoud motallebi 3
Mohammad Mehdi Naderi 4
1 PhD Student in Political Science, Azadshahr Branch, Islamic Azad University, Azadshahr, Iran
2 Department of Political Science, Azadshahr Branch, Islamic Azad University, Azadshahr, Iran
3 Department of Political Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
4 Department of Islamic Philosophy, Azadshahr Branch, Islamic Azad University, Azadshahr, Iran
چکیده English

Distributive justice remains one of the most contentious issues in contemporary political-economic systems. This article provides a critical comparative analysis of the perspectives of Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr, a leading theorist in Islamic economics, and Friedrich von Hayek, a prominent liberal philosopher, regarding distributive justice. While Hayek considers social justice a “mirage” that threatens individual liberty by interfering with the “spontaneous order” of the market, Sadr emphasizes the necessity of rule-based state intervention in production and distribution to achieve moral justice and social security. Using a qualitative analytical method, this study explores how a balance can be struck between Sadr’s jurisprudential framework and the requirements of a free-market economy within modern Islamic states. The findings suggest that although these two systems differ in their ontological foundations, the efficiency of Hayekian economic institutions can be complemented by Sadr’s approach to the moral and protective role of the state. The article concludes that the ideal model for contemporary Islamic states lies not in absolute confrontation, but in bridging the gap between competitive market order and justice grounded in moral values.

کلیدواژه‌ها English

  • "
  • Distributive Justice"
  • Muhammad Baqir al-Sadr"
  • Friedrich von Hayek"
  • Islamic Economics"
  • Spontaneous Order"
  • , "
  • Modern Islamic State"
امیری طهرانی، سید محمد رضا و افروغ، عماد(1392). نقد نظریة اقتصاد اسلامی صدر از دیدگاه واقع‌گرایی انتقادی، حکمت معاصر، 4(3)، 22-1.
باتلر، ایمون(1387). اندیشه‌های سیاسی و اقتصادی هایک، ترجمۀ فریدون تفضلی، تهران: نشر نی.
پاسبانی صومعه، ابوالفضل(1386). عدالت اقتصادی و موضوع برابری در اندیشه های سیدمحمدباقرصدر»، دین و اقتصاد، 1(3و4)، 75-44.
پورفرد، مسعود(1387). مبانی و مبادی اندیشه سیاسی شهید صدر، حکومت اسلامی، 13(50)، 184-155.
پورفرد، مسعود(1393). آزادی و عدالت از منظر فقهی و فلسفی شهید صدر، در‌: سیدکاظم‌ سیدباقری، عدالت سیاسی (مجموعه مقالات)، تهران، پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ واندیشه‌ اسلامی.
تقوی، محمدآصف و جابری، علی(1394). بررسی تطبیقی نظریات «عدالت» شهید صدر و جان رالز، معرفت، 19(218)، 125-111.
توحیدفام، محمد(1391). تلازم آزادی و حکومت قانون در اندیشه هایک، مطالعات روابط بین الملل، 19(73)، 47-18.
توکلی، محمدجواد(1402). شهید صدر بنیان گذار اقتصاد اسلامی؛ بررسی جایگاه شهید سیدمحمدباقر صدر در تاریخ اندیشه اقتصاد اسلامی، معرفت، 313، 20-9.
جلیلی مرند،  علیرضا؛ متفکر آزاد،  محمدعلی و  فلاحی، فیروز(1397). عدالت اجتماعی از دیدگاه هایک، رالز، شهید مطهری و شهید صدر با تأکید بر چیستی عدالت، جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، 15(29)، 199-173.
حائری، سید کاظم و یوسفی، احمدعلی(1380). اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر، اقتصاد اسلامی، 1(1)، 42-21.
حسینی سیدرضا(1387). معیارهای عدالت اقتصادی از منظر اسلام؛ بررسی انتقادی نظریه شهید صدر، اقتصاد اسلامی، 8(32)، 36-5.
خاندوزی، احسان(1390). بازخوانی و نقد نظریه های عدالت اقتصادی در قرن بیستم، مجلس و راهبرد، 17(68)، 145-109.
دادگر، یداله(1378). کنکاشی مقدماتی در: کارایی، رفاه و عدالت در اسلام و اقتصاد متعارف، نامه مفید، 5(17)، 72-41.
رعایائی، مهدی و داودآبادی فراهانی، محسن(1400). بررسی اصل عدالت در حکمرانی اقتصادی مبتنی‌بر نظریۀ شهید صدر(با تأکید بر عدالت توزیعی)، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 6(22)، 132-107.
رنانی، محسن و باستانی فر، ایمان(1386). کاتالاکسی و عدالت: بررسی پیامدهای توزیعی مداخله در کاتالاکسی(مطالعه موردی: شهر اصفهان)، پژوهشنامه اقتصادی، 7(27)، 332-285.
سنجری مقدم، فریبا(1404). نقد هایک بر مفهوم عدالت اجتماعی، جستارهای سیاسی معاصر، 16(4)، 247-231.
صدر، سید محمدباقر(1398). اسلام راهبر زندگی، ترجمه مهدی زندیه، قم: دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر(1417 ق). اقتصادنا، مصحح عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم: انتشارات ایران.
صدر، سید محمدباقر(1429ق). الاسلام یقود الحیاه (موسوعة الشـهید الصـدر، ج5) ، قـم: مرکـز الابحاث والدراسات التخصصیة للشهید صدر.
غنی‌نژاد، موسی(1372). سراب عدالت از دیدگاه هایک، نامه فرهنگ، 10، 42‌49‌.
غنی نژاد اهری، موسی(1381). درباره هایک، تهران: نگاه معاصر.
گری، جان(1389). فلسفه سیاسی فون هایک، ترجمه خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو.
لشکری، علیرضا(1398). بررسی نسبت کارایی و عدالت در اقتصاد اسلامی در مقایسه با مفهوم کارایی در اقتصاد متعارف، جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، 16(32)، 176-149.
مقدم، وحید و اسماعیلی کرباسی، مرجان(1401). ارائۀ نظریۀ عدالت اجتماعی هایک در بستر ادوار فکری وی و نقدهایی بر آن»، پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، 102، 424-401.
مطلبی، مسعود و خان محمدی، جمال(1396). همسویی دولت و ملت و تأثیر آن بر توسعه اقتصادی جوامع؛ مطالعه طولی - تطبیقی بین سال های 1990 تا 2004، دولت پژوهی، 3(9)، 247-201.
نظری، حسن آقا(1382). عدالت اقتصادی از نظر هایک و اسلام، نامه مفید، 9(35)، 98-85.
هایک، فردریش فون(1390). در سنگر آزادی، ترجمه عزت الله فوالدوند، چاپ اول، تهران: نشر ماهی.
هایک، فردریش(1392). قانون، قانونگذاری و آزادی، گزارش جدیدی از اصول آزادی خواهانه عدالت و اقتصاد سیاسی، جلد دوم: سراب عدالت اجتماعی، چاپ اول، تهران: دنیای اقتصاد.
Hayek, Friedrich A. (1966). "The Legal and Political Philosophy of David Hume", A Collection of Critical Essays. Garden City, N.Y.: Macmillan. pp 335-360.
Hayek, Friedrich A. (1978), New Studies in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas, Routledge & Kegan Paul.
Hayek, Friedrich A. (2021). Law, Legislation, and Liberty. Chicago: The University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-78195-2.