مفهوم همسایگی و رفع ابهام چندگانگی مفهومی و مصداقی در ترسیم مختصات مرزهای منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستقل

نویسندگان

دانشیار گروه انقلاب و اندیشه سیاسی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
با گذشت بیش از چهار دهه از پیروزی انقلاب تمدنساز اسلامی در ایران و روی کار آمدن نظم جدید که به نحو ملموس و قابل توجهی رویکرد اصلی خود را تمرکز بر منطقه و گرایش‌های منطقه‌گرا می‌دید؛ تا ائتلاف‌های فرامنطقه‌ای، مختصات مرزهای منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران در یک آشفتگی دور از انتظار به سر می‌برد. به عبارتی دیگر هنوز اجماع روشنی درباره مختصات مرزهای منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران چه در محافل علمی و پژوهشی به عنوان یک گفتمان و چه در محافل سیاستگذاری و اجرایی به عنوان یک دستورکار، جهت بهره‌مندی از ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها و همینطور تهدیدها و چالش‌های منطقه وجود ندارد. این مقاله تلاش کرده تا با تبیین اهمیت مفهوم همسایگی در تعریف منطقه، توضیح دهد که چرا آسیای جنوب غربی می‌تواند دورنمای بهتری از مرزهای منطقه جمهوری اسلامی ایران نشان دهد. در این پژوهش نظری که ماهیتی توصیفی-تحلیلی دارد، با گرداوری داده‌های مورد نیاز به شیوه کتابخانه‌ای، با رویکردی کیفی به تحلیل داده‌ها و بررسی ادعای خود پرداخته‌ایم و در نهایت از دریچه نظری یاد شده بعد از آسیای جنوب غربی به ترتیب مناطق ایران فرهنگی، جهان اسلام و شرق به عنوان مناطق اولویت‌دار محدوده منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران معرفی شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات
قرآن کریم
احتشامی، انوشیروان(1378). سیاست خارجی ایران در دوران سازندگی، ترجمه ابراهیم متقی و زهره پوستین چی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
احمدی، سید عباس(1390). ایران، انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه، تهران: اندیشه سازان نور.
احمدی، سید عباس(1397). تبیین مفهومی ژئوپلیتیک شیعه (ارئه تعریفی جدید)، ژئوپلیتیک، 14(1)، 81-58.
امام خمینی(ره)(1389). صحیفه امام، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام.
برزگر، کیهان(1388). منطقه گرایی در سیاست خارجی ایران؛ مطالعات اوراسیای مرکزی، مرکز مطالعات عالی بین المللی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی(ویژه همایش مطالعات منطقه ای)، 2(5).
بهمنی قاجار، محمدعلی(1386). نظریه حوزه تمدنی ایران و بازتابهای منطقه‌ای آن، گفتگو، 200-180.
پور احمدی، حسین و جمالی، جمال(1388). طرح هلال شیعی: اهداف موانع و پیامدها، شیعه شناسی، 7(26)، 56-7.
پهلوان، چنگیز(1373). در جستجوی ساختارهای نوین منطقه ای، گفتگو، 3، 43-27.
توآل، فرنسوا(1380). ژئوپلتیک تشیع، ترجمه حسن صدوقی ونینی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
ثقفی عامری، ناصر و افسانه احدی(1387). سیاست نگاه به شرق، تهران: پژوهشکده تحقیقات راهبردی
جعفری‌ولدانی، اصغر (1388). چالش‌ها و منازعات در خاور میانه، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی
حاج یوسفی، امیرمحمد(1388). هلال شیعی؛ فرصت ها و تهدیدها برای جمهوری اسلامی ایران، اعراب و آمریکا، دانش سیاسی، 5(1)، 192-159
حافظ نیا، محمدرضا(1389). یک منطقه ژئوپلیتیکی چگونه تحول می یابد؟، ژئوپلیتیک، 1(1)، 4-1.
حافظ نیا، محمدرضا(1386). مفهوم جدیدی از هارتلند، ژئوپلیتیک، 1(2) 5-1.
حسینی، سید رضا؛ غفّاری، علی پاشا؛ اعتمادی بزرگ، امیر(1399). نظریه جغرافیایی تمدن و امکان ظهور تمدّن نوین اسلامی، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1(3)، 288-259.
حق گو، جواد(1398). ظرفیتهای نرم‌افزارانه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در منطقه ایران فرهنگی، پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 9(33)، 164-141.
خانی، محمدحسن(1396). ژئوپلیتیک منطقه گرایی: همگرایی منطقه ای به مثابه ابزار و راهکاری برای دستیابی به صلح و ثبات پایدار در خاورمیانه، ژئوپلیتیک، 13(4)، 293-280.
دوئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت(1388)، نظریه های متعارض در روابط بین الملل، ترجمه علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: قومس.
رضایی میرقائد، محسن؛ مبینی دهکردی، علی(1385). ایران آینده در افق چشم‌انداز، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
روحی دهبنه، مجید(1395). تراژدی منطقه‌گرایی در خاورمیانه؛ تبیین نظم و بی‌نظمی در سیاست بین‌الملل خاورمیانه، پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران.
 س‍ری‍ع‌ال‍ق‍ل‍م‌، م‍ح‍م‍ود(1379). س‍ی‍اس‍ت‌ خ‍ارج‍ی‌ ج‍م‍ه‍وری‌ اس‍لام‍ی‌ ای‍ران‌: ب‍ازب‍ی‍ن‍ی‌ ن‍ظری‌ و پ‍ارادای‍م‌ ائ‍ت‍لاف‌؛ ت‍ه‍ران‌،  م‍رک‍ز ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ اس‍ت‍رات‍ژی‍ک.
سلیمانی، غلامعلی(1401). همگرایی منطقه‌ای از چشم انداز رهبران انقلاب اسلامی و ارائه مدلی برای منطقه‌شدن، پژوهش های انقلاب اسلامی، 11(40)، 7- 34
طاهایی، سیدجواد و موسوی نیا، سید رضا(1392). همسایگی؛ نظریه ای برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش های سیاست اسلامی، 1(4)، 192-165.
عزتی، عزت‌الله؛ محمدرضا مجیدی و محمدرضا سعید‌آبادی(1387). غرب آسیا، نظام بین‌الملل و همگرایی منطقه‌ای، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
قاسمی، حاکم و رمضانی، ملیحه(1391). جهان گرایی در اندیشه و آثار سعدی، مطالعات ملی، 1(2)، 50-27.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
کریمی قهرودی، محمدرضا؛ جعفری، علی اصغر؛ کیقبادی، علیرضا(1400). بررسی تطبیقی تصاویر تمدنی آیندهِ کشورهای پیشتاز دلالت‏ها، درس‏ها و آموزه‏ها برای تمدن نوین اسلامی، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 4(1)، 144-97.
لی نورجی.مارتین(1379). رهیافتی جامع برای مطالعه امنیت ملی در خاورمیانه، مطالعات راهبردی، 3(9)، 194-173.
متقی، ابراهیم(1393)، تحول طرحهای خاورمیانه‌ای امریکا، مبانی، موانع و چالش‌ها؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
متقی، ابراهیم(1393). تحول طرح‌های خاورمیانه‌ای آمریکا: مبانی، موانع و چالش‌ها، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مجتهدزاده، پیروز (1387). امنیت آسیای جنوب باختری در ژئوپلیتیک قرن بیست و یکم، مطالعات اوراسیای مرکزی، 1(2)، 122-103.
مجتهدزاده، پیروز(1385). ایران: تمدنی کهن و ملتی جدید (1)، سیاست داخلی، 1(1)، 146-117.
مجیدی، محمدرضا و همکاران(1387). غرب آسیا، نظام بین الملل و همگرایی منطقه‌ای؛ تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
مستقیمی، بهرام و حمیدرضا قوام ملکی(1387). امکان سنجی شکل گیری سامانه منطقه ای در اکو، مطالعات اوراسیای مرکزی، 1(2).
ولی‌پورزرومی، سیدحسین(1383). گفتمانهای امنیت ملی در جمهوری اسلامی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی
Bary, Ton & Others (2005‌) "A Global‌ Good Neighbor Ethic For International Relations". Foreign‌ Policy‌ in‌ Focus. May.
Chuny, Chien – Peng (2010) China‌'s Multilateral‌ Cooperation in Asia and the Pacific. Institutionalizing Beiging's Good Neighbor Policy. London and‌ N.K.: Routledge‌.
Dalton Lin, K. (2010) "Good Neighbor‌ or‌ Bad Neighbor‌? Explaining‌ China‌'s Neighborhood Policies". Prepared for the 16th‌ Annual‌ North America Taiwan Strudies Conference. June.
Deutsch, k. w. (1979) Tides among Nations. New York: Free Press.
Deutsch, k. w. (1988) The Analysis of International Relations. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
Ehteshami, Anoushiravan, Mahjoob Zweiri. (2007). Iran and the Rise of Its Neoconservatives, London: I.B. Tauris.
Ehteshami, Anoushiravan. (2006). The Middle East: Between Ideology and Geo-politics, in Mary Buckley and Robert Singh, eds., The Bush Doctrine and the War on Terrorism, London: Rutledge.
Escobar, Pepe. (2007). Shiitestan, in Michel Korinam and John Laughland, eds., Shia Power: Next Target Iran? London: Vallentine Mitche.
Jackson,Steven F. (2006)"China's Good Neighbor Policy‌: Relations‌ with Vietnam and Indonezia In‌ Com‌ Parative‌ Context". Presented to‌ the‌ International Studies Association Annual‌ Meeting‌. Sandie go. Panel WD20 Chines Foreign Policy. March.
Katzenstein, Peter J. (1996). A World of Regions: Asia and Europe in the American Imperium. Cornell University Press
Nasr, Vali. (2006). The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future, New York: w .w. Norton, & Company 
Roumina, Ebrahim. (2015). Geopolitical Regions of Southwest Asia Based on Civilization Variable, Geopolitics Quarterly, Vol.10, No 4.