خرد سیاسی در روابط خارجی دوره فتحعلی‌شاه قاجار

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستقل

نویسنده

استادیار تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده
دوران فتحعلی‌شاه قاجار با درگیری‌های خاندانی آغاز شد و با دو جنگ فرساینده با روس‌ها ادامه یافت. شاه که همزمان مورد‌توجه روسیه، انگلیس و فرانسه قرار گرفته‌بود، دریافت که برای استقرار و تداوم حکمرانی نیازمند رابطه فعال با این دولت‌ها است. خرد سیاسی لازم برای آگاهی از این روابط و واکنش مناسب به آن در گرو داشتن تشخیص موقعیت و امکانات داخلی، رویکرد حاکمیتی بلندمدت، عرق ملی-میهنی و تعریف اولویت‌ها بر آن پایه بود. درحالی‌که قدرت فتحعلی‌شاه مبتنی بر منافع زودگذر اتحادیه ایلی بود، و نه تعلقات سرزمینی که پیش‌شرط تعامل سیاسی است. پرسش اینجا است که قاجاریه تا چه حد با پیچیدگی‌های روابط خارجی آشنا بود و چگونه و به چه میزان موفق به تامین و تقویت پشتوانه داخلی شد؟ برپایه یافته‌های این پژوهش، شیوه حکمرانی جزیره‌ای در دوره فتحعلی‌شاه و نگاه تیول‌دارانه به ایران، ذاتا مانع ایجاد همگرایی ملی و تقویت تعلقات سرزمینی می‌شد. نگاه کوتاه مدت و سودجویانه به قلمرو تحت حکمرانی مانع شایسته‌سالاری و مایه ناکارآمدی دستگاه دیوانی بود، و این‌همه میزان و تاثیر خرد سیاسی در مناسبات خارجی را تنزل می‌داد. روش تحقیق این مقاله، تاریخی، در حوزه مطالعات کتابخانه‌ای و مبتنی بر رویکرد تحلیلی- توصیفی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Political Wisdom in Foreign Relations during the Reign of Fath-Ali Shah Qajar

نویسنده English

Farideh Farahmandzadeh
Assistant Professor of History, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

The era of Fath-Ali-Shah Qajar began with dynastic conflicts, continued with two ravaging wars with the Russians. The Shah, had simultaneously attracted the attention of Russia, England, and France, realized that he needed an active interact with these governments to establish and continue his rule. The required political wisdom to respond appropriately to these relationships depended on recognizing the domestic potential, a long-term governance approach, national-patriotic spirit, and defining priorities based on that. While Fath-Ali-Shah's power based on the fleeting tribal interests, not on territorial affiliations, which are a prerequisite for political interaction. The question is to what extent was the Qajar dynasty familiar with the complexities of foreign relations and how and to what extent did it succeed in securing and strengthening domestic support?

Based on the findings, the insular governance during the reign of Fath-Ali-Shah and the vassal-dominated view inherently hindered the creation of national integration and the strengthening of territorial ties. A short-term profit-seeking view of the governed territory hindered meritocracy and made the bureaucratic apparatus ineffective, thus reducing the extent and impact of political wisdom in foreign relations.

The research method is historical, in the field of library studies, and based on an analytical-descriptive approach.

کلیدواژه‌ها English

  • The Qajar
  • Fath-Ali Shah
  • Foreign Relation
  • Patriotic Spirit
  • Political Wisdom
ارسطو(1364). سیاست، برگردان حمید عنایت، تهران: سپهر.
بشیریه، حسین(1382). عقل در سیاست، تهران: نگاه معاصر.
بن تان، آگوست(بی‌تا). سفرنامه اگوست بن تان، برگردان منصوره نظام مافی اتحادیه، بی جا: بی نا.
جمالزاده، محمدعلی(1345). خلقیات ما ایرانیان، تهران: مجله مسائل ایران.
جهانگیر میرزا(1384). تاریخ نو شامل حوادث دوره قاجاریه از سال 1240 تا 1267 قمری، (ذیل تاریخ مآثر سلطانیه از مفتون مفتون دنبلی)، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران: نشر علم.
حائری، عبدالهادی(1387). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران: امیرکبیر.
حسینی فسایی، حسین(1382). فارسنامه ناصری، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
دروویل، گابریل(1367). سفر در ایران، برگردان منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
طباطبایی، جواد(1398). ملت، دولت و حکومت قانون: جستار در بیان نص و سنت، تهران: مینوی خرد.
فلاندن، اوژن(2536). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، برگردان حسین نورصادقی، تهران: اشراقی.
کاتم، ریچارد(1383). ناسیونالیسم در ایران، برگردان احمد تدین، تهران: کویر.
کانت، ایمانوئل(1362). سنجش خرد ناب، برگردان میرشمس الدین ادیب سلطانی، تهران: امیرکبیر.
گاردان، آلفرد(1362). ماموریت ژنرال گاردان در ایران، برگردان عباس اقبال، تهران: نگاه.
گریوز، رز(1388). روابط ایران با بریتانیای کبیر و هندوستان بریتانیا (1921-1798)، دفتر اول از جلد هفتم از مجموعه تاریخ کمبریج، تاریخ ایران دوره افشار، زند و قاجار، برگردان مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
لاچینی، ابوالقاسم(بی‌تا). احوالات و دستخطهای عباس میرزا قاجار نایب‌السلطنه و تاریخچه مختصری از جنگهای ایران با دول روسیه و عثمانی، تهران: بنگاه مطبوعاتی افشاری.
لسان الملک سپهر، محمدتقی(1377). ناسخ التواریخ تاریخ قاجاریه، ج 1 تا 3، تهران: اساطیر.
لمبتون، آن. کی. اس(1380). دولت و حکومت در اسلام، سیری در نظریه سیاسی فقهای مسلمان از صدر اسلام تا اواخر قرن سیزدهم، برگردان سید عباس صالحی و محمدمهدی فقیهی، تهران: عروج.
محبوبی اردکانی، حسین(1354) تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران، جلد اول، تهران: دانشگاه تهران.
نفیسی، سعید(1368). تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ج1، تهران: بنیاد.
هدایت، رضاقلی(1380). تاریخ روضه‌الصفای ناصری، به تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر، ج 14-13، تهران: اساطیر.