بررسی نقش عاملیت ساختار کارگزار برعملکرد سیاسی انگلیس در منطقه خلیج فارس و بین النهرین طی جنگ جهانی اول(1914-1918م)

دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 33
تابستان 1404
صفحه 141-166

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستقل

نویسنده

استادیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده
در سالهای پیش از جنگ جهانی اول منطقه‌ بین النهرین که تحت حاکمیت دولت عثمانی بود به دلیل موقعیت ژئوپولتیک و وجود منابع نفتی مورد توجه کشورهای اروپایی به ویژه دولت انگلیس قرار گرفت. همجواری این منطقه با حوزه خلیج فارس که دارای منابع اقتصادی عظیمی برای دولت بریتانیا بود موجبات آن را فراهم آورد که این دولت با هدف سیطره بر بنادر بصره و مناطق نفتی موصل و کرکوک از تمام توان و مشارکت افراد صاحب نفوذ خود در این حوزه در راستای تعیین سرنوشت و خارج کردن منطقه بین النهرین (عراق فعلی) از حاکمیت دولت عثمانی بهره بگیرد. این پژوهش بر آن است تا به تبیین نقش عاملیت ساختار و کارگزار بر عملکرد دولت انگلیس بر این منطقه بپردازد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی است. دستاوردهای این پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه رویکرد دولت انگلیس در پیگیری منافع اقتصادی و سیاسی خود در این منطقه بر عملکرد دولتمردان بریتانیا مانند لرد کرزن، ماک ماهون، کارلوس گلبنکیان ، لورنس عربستان تأثیر مستقیمی داشت اما عملکرد این دولتمردان نیز بر تصمیمات سیاسی انگلستان در این حوزه تأثیر گذار بود. نظریات کارگزارن رسمی و فعالیتهای اقتصادی کار لوس گلبنکیان در این حوزه تأییدی بر این ادعا می باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating the Role of the Structure Structure of the British Political Performance In the Persian Gulf and Mesopotamian region during World War I (1914-1918)

نویسنده English

fateme NASROLAHI
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

In the years preceding World War I, the Mesopotamian region—under the rule of the Ottoman Empire—drew the attention of European powers, particularly the British government, due to its geopolitical significance and abundant oil resources. The region’s proximity to the Persian Gulf, which held immense economic value for Britain, further motivated the British to exert control over the ports of Basra and the oil-rich areas of Mosul and Kirkuk. To achieve this, Britain employed all its resources and influential agents in the region to shape the destiny of Mesopotamia (present-day Iraq) and detach it from Ottoman sovereignty.



This study aims to explain the role of structure and agency in shaping Britain's actions in the region. The research follows a descriptive-analytical method. The findings indicate that although Britain's approach to securing its economic and political interests in the region directly influenced the actions of British statesmen such as Lord Curzon, McMahon, Calouste Gulbenkian, and Lawrence of Arabia, the conduct of these figures also significantly impacted Britain’s political decisions in the area. The official views of these agents and the economic activities of Calouste Gulbenkian in the region serve as evidence supporting this claim.

کلیدواژه‌ها English

  • Structure Factor
  • Broker Factor
  • British Brokers
  • World War I
  • Mesopotamia and Britain
  • the Persian Gulf and Britain
آرشیو وزارت امور خارجه؛ اسناد گزارش کنسولگری دولت علیه ایران در بصره به وزارت خارجه(1303). کارتن 51 نمره 34.(گزارش منتشر نشده)
اسدی، بیژن(1384). خارجیان در خلیج فارس، تهران: انتشارات باز.
اوین، ژان(1362). ایران امروز،ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران: نشر زوار.
امین، عبدالامیر(1367). منافع انگلیسی‌ها در خلیج فارس، ترجمه علی میر سعید قاضی، تهران: نشر زرین.
اعظام‌قدسی، حسن(1379). خاطرات من یا تاریخ صد ساله، ج 1، تهران: پارنگ.
الهی، همایون(1384). خلیج فارس و مسائل آن، چاپ هشتم، تهران: نشرقومس. 
بایندر، غلامعلی(1319). جغرافیای خلیج فارس، خرمشهر: بی­نا.
بنتون، تد؛ کرایب، یان(1384). فلسفه علوم اجتماعی: بنیاد‌های فلسفی تفکر اجتماعی، ترجمه شهناز مسمی‌پرست و محمود متحد، تهران:آگه
تاریخ قرن بیستم (ایران و جهان)،(1379). ج 1، تحقیق و تدوین: روزنامه ایران.
حسام معزی، نجف علی(1336). روابط عمومی سیاسی ایران با انگلستان و یک بحث جالب توجه درباره نفت، ج 2، تهران: بی­نا.
حقایقی درباره اختلاف ایران و عراق راجع به اروند رود(1348). تهران: وزارت امور خارجه.
جی اولسون، ویلیام(1398). روابط ایران و انگلیس درجنگ جهانی اول، مترجم حسن زنگنه، تهران: شیرازه.
جلالی، نادره(1379). سیاست بریتانیا در خلیج فارس وبررسی غائله شیخ خزعل، تهران: انتشارات وزارت خارجه.
دولونه، ژاک؛ شارلیه، ژان میشل(1369)،اسرار نفت، ترجمه ژاله علیخانی، تهران: نشرخامه.
ذوقی، ایرج(1368). تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرتهای بزرگ (1925-1900) تهران: انتشارات پارنگ.
سرلشکر مقتدر(1333). کلید خلیج‌فارس، نشر: چاپخانه محمد علی علمی.
سپهر، احمد علی(بی­تا). ایران در جنگ بزرگ (1918-1914)، تهران: بی­نا.
طلوعی، محمد(1371). بازی قدرت ،جنگ نفت در خاور میانه، تهران: علم.
ک آنتونوا؛ گ بونگاردلوین؛ گ گ کوتوفسکی(1368). تاریخ هند، ترجمه پرویز علوی ،تهران : نشر بین‌الملل.
کشف تلبیس، یا دورویی نیرگ انگلیس از روی اسناد محرنامه انگلیسی در باب ایران (1336). برلین: کاوه.
کروزن، جرج ناتیل(1349). ایران و قضیه ایران ،ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، ج2 تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 کسروی تبریزی، احمد(1313). تاریخ پانصد ساله خوزستان، تهران: بی­نا.
کاظم زاده، فیروز(1372). روس و انگلیس در ایران، (1914-1864)، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
 گریوز، فیلیپ(1380). مأموریت سریرسی کاکس در حوزه خلیج‌فارس و ایران، مترجم حسن زنگنه، تهران: به‌دید.
گیدنز، آنتونی(1384). سیاست، جامعه شناسی و نظریه اجتماعی. ترجمه منوچهرصبور کاشانی، تهران: نشر نی.
فرجی، عبدالرضا(1366). جغرافیای کامل ایران ،ج1،تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش وپروش.
لارانس، ادوارد(1363). خاطرات (هفت رکن حکمت)،ترجمه مسعود کشاورز،ج1،تهران : بی­نا.
لوتسکی، و. (1349). تاریخ عرب در قرون جدید، ترجمه پرویز بابایی،تهران: چاپار شاه رضا .
ملک زاد، علی(1333). جغرافیای طبیعی و تاریخ سیاسی خلیج فارس،تهران:بی­نا.
مجتهدزاده، پیروز(1379). کشورهاو مرزها در منطقه ژئوپلتیک خلیج فارس،تهران : نشر عطائی.
ماله، آلبر؛ ایزاک، ژول(1367). تاریخ قرن هجدهم (انقلاب کبیر فرانسه و امپراطوری ناپلئون)، ترجمه رشید یاسمی، چاپ دوم، تهران: دنیای کتاب.
میرزا صالح (گردآورنده)،غلامحسین(1365). اسناد رسمی در روابط سیاسی ایران با انگلیس، روسیه، عثمانی، تهران: نشر تاریخ ایران.
مجموعه اسناد ایران و عثمانی(1375). ج 7، تهران: واحد نشر اسناد دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
مـارش، دیوید؛ استوکر، جری(1378). روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیر محمد حاجی یوسفی، تهران: مطالعات راهبردی.
منسفیلد، پیتر(1385). تاریخ خاورمیانه، ترجمه عبدالعلی اسپهبدی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
وایسلیف، الکس(1358). مشعلهای خلیج فارس، ترجمه سیروس ایزدی، تهران: سحر.
وثوقی، محمد باقر(1384). تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار، تهران: انتشارات سمت.
هی، کولین(1378). ساختار و کارگزار در: دیوید مارش و جری استوکرروش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیر محمد حاجی یوسفی تهران: مطالعات راهبردی.
یرگین، دانیل(1373). نفت، پول، قدرت، ترجمه دکتر منوچهر غیبی ارطه ای،ج 1، تهران: نشر روابط عمومی شرکت ملی نفت ایران.
یوسفی، محمد(1350). پیوستگاه کارون اروندرود (تاریخ خرمشهر)، تهران: کاویان.    
Antoni us, george, (1938) the arab awalsening:the story of the Arab national mov ment ,Lodon.
Howarth, David (Norval, A & Stavrakakis, G) (2000),Discourse Theory and Political Analysis , Manchester University Press.
Friedman, Gil and Harvey Starr (1997) agency, structure and international politics, from ontology to empirical inquiry, London: Routledge.