ریشه‌های خشونت مذهبی در خاورمیانه بین سال‌های 2004 تا 2023

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستخرج از رساله

نویسندگان

گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران

چکیده
خشونت خاورمیانه از ابعاد و پیچیدگی‌های بسیاری برخوردار است که یکی از ابعاد آن مذهب می‌باشد که ریشه در عوامل متعددی ازجمله تاریخی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دارد. در این بین برخی محورها ازجمله؛ بحران و مشروعیت نظام‌های سیاسی، تبعیض ساختاری و محرومیت‌های نسبی، تفاسیر افراطی از آموزه‌های دینی، دخالت‌های قدرت‌های خارجی، شکست برنامه‌های توسعه‌ای بسیار اثرگذار بوده است. این نوشتار، در پی آن است تا به‌واسطه‌ی مرور و بررسی مطالعات انجام‌شده، بحث خشونت‌گرایی به‌ویژه در حوزه افراط‌گرایی مذهبی را موردنقد و بررسی قرار داده و قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها و مهم‌ترین انتقادات واردشده بر آن را مورد ارزیابی قرار دهد. روش انجام این پژوهش، به‌صورت توصیفی-تحلیلی بوده و روش گردآوری اطلاعات، به‌صورت کتابخانه‌ای با تأکید ویژه بر روی کتب و منابع دست اول نوشتاری، مقالات منتشرشده در نشریات معتبر و نیز پژوهش‌های جدید می‌باشد. نتایج حاصله این پژوهش نشان می‌دهد که علل ترویج و گسترش خشونت‌گرایی در منطقه خاورمیانه بیشتر متأثر از نوع بینش و تفکر جریان‌ها، حکومت‌های اقتدارگرا، ظهور جریان‌های نواندیش، میل به قدرت سیاسی، مشکلات سیاسی و اقتصادی، منازعات مذهبی و... بوده و می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Roots of Religious Violence in the Middle East Between 2004 and 2023

نویسندگان English

Farzad Mohammadi
Rahim Khosto
Saeed Moghimi
Department of Political Science and International Relations, Ka.C, Islamic Azad University, Karaj, Iran
چکیده English

Violence in the Middle East has many dimensions and complexities, one of which is religion, which has its roots in several factors, including historical, political, cultural, and economic. Among them, some axes, including; the crisis and legitimacy of political systems, structural discrimination and relative deprivations, extremist interpretations of religious teachings, interference by foreign powers, and the failure of development programs, have been very influential. This article seeks to criticize and examine the discussion of violence, especially in the field of religious extremism, by reviewing and examining the studies conducted, and to evaluate the strengths, weaknesses, opportunities, and threats, and the most important criticisms made against it. The method of conducting this research is descriptive-analytical and the method of collecting information is library-based with special emphasis on books and primary sources, articles published in reputable journals, and new research. The results of this research show that the causes of promoting and spreading violence in the Middle East region are mostly influenced by the type of vision and thinking of currents, authoritarian governments, the emergence of new thinking currents, the desire for political power, political and economic problems, religious conflicts, etc.

کلیدواژه‌ها English

  • Violence
  • Islamism
  • extremism
  • jurisprudence
  • Middle East
اردبیلی، احمد بن محمد مجمع الفیضاء(1387). البرهان فی شرح هدایت العقول، قم، فقه الثقلین.
اسپوزیتو، جان. ال؛ ا.وال، جان(1398). جنبش‌های اسلامی معاصر، مترجم: شجاع احمدوند، نشر نی، چاپ نهم.
امینی، علی‌اکبر؛ حزباوی، قاسم(1389). مبانی فکری خشونت سیاسی در بنیادگرایی اسلامی، مبانی فکری خشونت سیاسی در بنیادگرایی اسلامی، مطالعات روابط بین‌الملل، 3(12)، 65-100.
پاکتچی، احمد؛ هوشنگی، حسین(1391). بنیادگرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان‌های دینی، نشر دانشگاه امام صادق (ع)، چاپ اول.
پیری، رحیم و رضایی، علیرضا(1402). سیاست خارجی دونالد ترامپ درخاورمیانه وتاثیرآن برکاهش تنش بین رژیم صهیونیستی و عربستان، راهبرد سیاسی، 7(2)، 97-124.
حسینی، سیدرسول؛ میری، سیدجواد؛ ابطحی، سیدمصطفی؛ پولادی، کمال(1399). روان‌شناسی اجتماعی پیدایش گروه‌های تکفیری در عراق، جستارهای سیاسی معاصر، 11(3)، 93-124.
حسینی‌شیرازی، محمد(1393). نفی خشونت در اسلام، مترجم: محمد علی سلطانی، نشر جلال‌الدین.
خلیلی، رضا؛ مهربان اینچه‌برون، حامد(1400). سرمایه اجتماعی و خشونت کنشگرانه در خاورمیانه، دانش سیاسی، 17(33)، 59-86.
ذوالفقاری، اکبر؛ عشایری، طاهر(1402). ریشه‌ها و علل خشونت سیاسی در خاورمیانه، راهبرد سیاسی، 7(25)، 153-125.
روستایی، رضا(1395). بررسی نقش جاهلیت مدرن در پیدایش جریان‌های تکفیری، همایش ملی اسلام و جاهلیت مدرن، چالش‌ها و بایسته‌ها.
رئیسی‌نژاد، آرش(1397). انقلاب و جنبش‌های اجتماعی: خوانشی نوین، رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی 9(4)، 61-89.
زرگر، علی‌اصغر؛ مقصودی، مجتبی؛ نادرپور، بابک؛ گیوری، تورج(1400). بررسی عوامل مؤثر بر گسترش گروه‌های رادیکال قومی-مذهبی در ایران، علوم و فنون نظامی، 17(56)، 99-125.
زنگنه‌تبار، ستار؛ ظهیری، محمد؛ نصیری حامد، رضا، بررسی(1402). تحلیلی نظریه خشونت در اندیشه سیاسی کارل اشمیت، پژوهش‌های اخلاقی، 13(3)، 139-160.
زیلبرشتاین، لاورنس یت (1389). رویکرد مقایسه‌ای بر بنیادگرایی یهودی، مذهب، ایدئولوژی، بحران مدرنیته، مترجم: شجاع احمدوند؛ نشر دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ اول.
زینی حسنوند، ناهید؛ جوانمرد، کرم اله(1399). مطالعه کیفی سنخ شناسی همنوایی گروهی و نقش آن در گسترش گروه داعش، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 180-206.
سردارنیا، خلیل‌الله(1399). خشونت‌های قومی-مذهبی در خاورمیانه عربی از منظر بحران دولت-ملت‌سازی، مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، 2(3)، 94-114.
سی.نورث داگلاس؛ والین، جان جوزف؛ آر. وینگانت، باری(1401). خشونت و نظم‌های اجتماعی، مترجم: جعفر خیرخواهان، رضا مجیدزاده، نشر روزنه.
سیاحی، حسین و کتابی، امیرعلی(1402). نقش بازیگران غیردولتی در ثبات و تعادل سیستم امنیتی و منطقه ای در خاورمیانه، راهبرد سیاسی، 7(3)، 103-136.
شفیعی سیف‌آبادی، محسن(1393). واکاوی ریشه‌های پدیده افراط‌گرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی‌شدن، حبل المتین، 3(9)، 171-186.
شیخ دره نی، مرتضی؛ اختیاری امیری، رضا و رفیع، حسین(1402). جایگاه تررویسم تکفیری در راهبرد موازنه تهدید عربستان در قبال ج.ا.ایران ( 2011-2022)، راهبرد سیاسی، 7(3)، 33-58.
صالحی، جواد؛ مرادی نیاز، فاتح(1401). واکاوی خشونت سیاسی از منظر دلاپورتا: خشونت پنهان، پژوهش سیاست نظری، 17(32)، 53-76.
طالبان، محمدرضا(1402). آزمون بین کشوری نظریه بسیج منابع، انقلاب پژوهی، 1(1)، 161-186.
ظهیری، صمد؛ زنگنه‌تبار، ستار؛ نصیری حامد، رضا(1402). بررسی تحلیلی نظریه خشونت در اندیشه سیاسی کارل اشمیت، پژوهش اخلاقی، 13(3)، 139-160.
علی‌پور، علی؛ نوری، عباس؛ گل‌زاده، پریسا(1401). چالش‌های استفاده از شبکه‌های اجتماعی و بسترهای خشونت اجتماعی، رویکردهای پژوهشی در علوم اجتماعی، 8(30)، 103-113.
علیخانی، علی‌اکبر(1398). اسلام و خشونت در جهان اسلام؛ از زمینه‌های نظری تا اقدامات عملی، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 9(34)، 147-172.
فکوهی، ناصر(1378). خشونت سیاسی، نظریات، مباحث، اشکال و راهکارها، نشر قطره، چاپ اول.
فنایی، ابوالقاسم(1397). خشونت دینی: واقعیت یا توهم، حقوق بشر، سال 13(2)، 3-30.
قریشی‌محمدی، فاطمه‌السادات؛ پیله‌ور، مرضیه؛ فغانی، رامین(1400). مسئولیت دولت‌ها در مقابله با خشونت و افراط‌گرایی در فقه و اسناد بین‌المللی، فقه جزای تطبیقی، 1(3)، 123-135.
کیوان، مأمون(2008). خریطه الجماعات المسلحه فی العراق، شماره، لبنان.
لعل علیزاده، محمد؛ صالحی وثیق، محمدرضا و اکبرپور آلمه جوقی، علی(1403). همکاری گروه بریکس در مواجهه با چالش‌های امنیتی خاورمیانه: فرصت‌ها و موانع، راهبرد سیاسی، 8(1)، 57-82.
مسجد جامعی، محمد(1387). زمینه‌های سیاسی حکومت اسلامی در تشیع و تسنن، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ اول.
معین‌فر، سجاد؛ محسنی، رضاعلی؛ محسنی تبریزی، علیرضا(1400). بررسی عوامل مؤثر بر خشونت سیاسی با تأکید بر شکاف قومی (مطالعۀ موردی: استان آذربایجان غربی)، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 10(32)، ، 119-147.
مهره‌کش، احمد(1396). مبانی مشروعیت ساز خشونت‌گرایی در نظام فکری سیاسی، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
نقوی، علی؛ معارف، مجید و آرام، محمدرضا(1402). نقد مبانی افراط‌گرایی دینی و بررسی مؤلفه‌های تأثیرگذار تربیت اسلامی در مهار و تعدیل آن، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 31(60)، 253-286.
وحدتینسب، حامد؛ شیخ‌الاسلامی، امیرسامان(1401). جنگ و خشونت در جوامع پیش از تاریخ، نشر ندای تاریخ، چاپ دوم.
Bandyopadhyay,Subhayu & Sandler, Todd (2023). Voluntary Participation in a terror group and counterterrorism policy, Joornal of Econimic Behavior & Organiztion, Elsevier, vol, 215.
CALDWELL, R. Agency and change (2007) re-evaluating foucault's legacy. Organization, 14(6),
Marco Giugni. (2009). Political Opportunities: From Tilly to Tilly. Swiss Political Science Review 15(2): 361–68.
Juergensmeyer, Mark, (2000). Terror in the Mind of God The Global Rise of Religious Violence, California: University of California press.