تحلیل ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی عضویت ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای: رویکرد نومنطقه‌گرایی در سیاست خارجی

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستخرج از رساله

نویسندگان

1 دانشیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استادیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 استاد گروه روابط بین‌الملل دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه، تهران، ایران

4 دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده
این پژوهش به بررسی ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی عضویت جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای می‌پردازد. هدف اصلی این تحقیق، تحلیل چگونگی تحول رویکردهای منطقه‌گرایانه در سیاست خارجی ایران و بهره‌گیری از ظرفیت‌های چارچوب چندجانبه شانگهای به عنوان ابزاری برای کاهش فشارهای خارجی و تقویت منافع ملی است. از منظر تئوری، پژوهش بر مبنای رویکرد نومنطقه‌گرایی و تحلیل کیفی مستندات و سخنرانی‌های مقامات دولتی انجام شده است. از این رو مقاله حاضر در پی پاسخگویی به این سوال است که چگونه عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای در ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی با رویکرد نومنطقه گرایی درسیاست خارجی تاثیرگذارهست؟ و فرضیه پژوهش این هست که رویکرد نومنطقه‌گرایی در سیاست خارجی ایران، از طریق عضویت در ساختارهای چندجانبه مانند سازمان همکاری‌های شانگهای، می‌تواند به عنوان یک استراتژی کلیدی در مدیریت چالش‌های منطقه‌ای و مقابله با فشارهای اقتصادی و سیاسی ناشی از تحریم‌های غربی به کار گرفته شود و همچنین عضویت ایران درسازمان شانگهای به واسطه حمایت‌های استراتژیک از سوی قدرت‌های منطقه‌ای نظیر چین و روسیه، امکان مشارکت فعال در فرآیندهای تصمیم‌گیری و ایجاد فضای دیپلماتیک سازنده را فراهم نموده است. از منظر اقتصادی، این عضویت موجب گسترش کانال‌های تجاری جدید، کاهش وابستگی به دلار و ایجاد فرصت‌های مبادلات مالی جایگزین شده و اثرات تحریم‌های غربی را تعدیل نموده است. همچنین، در بُعد امنیتی، همکاری‌های چندجانبه در چارچوب شانگهای زمینه مقابله با تهدیدات تروریستی، افراط‌گرایی و تجزیه‌طلبی را فراهم آورده و نقش دفاعی ایران را در منطقه تقویت نموده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the political, economic and security dimensions of Iran's membership in the Shanghai Cooperation Organization: A neo-regionalist approach in foreign policy

نویسندگان English

gholamreza karimi 1
farideh mohammadalipour 2
seyed mohammadkazem sajadpour 3
reza asoudeh 4
1 kharazmi university
2 Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran
3 a
4 Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran
چکیده English

This research examines the political, economic, and security dimensions of the Islamic Republic of Iran’s membership in the Shanghai Cooperation Organization. The main goal of this research is to analyze how regionalist approaches have evolved in Iran’s foreign policy and to utilize the capacities of the Shanghai multilateral framework as a tool to reduce external pressures and strengthen national interests. From a theoretical perspective, the research is based on the neo-regionalist approach and qualitative analysis of documents and speeches by government officials.

Therefore, the present article seeks to answer the question of how Iran’s membership in the Shanghai Cooperation Organization is effective in political, economic, and security dimensions with a neo-regionalist approach in foreign policy? The research hypothesis is that the neo-regionalist approach in Iran's foreign policy, through membership in multilateral structures such as the Shanghai Cooperation Organization, can be used as a key strategy in managing regional challenges and confronting economic and political pressures resulting from Western sanctions. Furthermore, Iran's membership in the Shanghai Organization, through strategic support from regional powers such as China and Russia, has enabled active participation in decision-making processes and the creation of a constructive diplomatic atmosphere.

کلیدواژه‌ها English

  • Neo-regionalism
  • Shanghai
  • economic relations
  • security dimensions
  • political dimensions
آدمی، علی و عزیزی، حمیدرضا(1392). سازمان همکاری شانگهای و تهدیدات امنیتی مشترک در آسیای مرکزی، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 19(81)، 1-28.
انوری، حمیدرضا و رحمانی موحد، مرتضی(1387). سازمان همکاری شانگهای؛ چشم اندازی به سوی جهان چند قطبی. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
برزگر، کیهان(1388). منطقه گرایی در سیاست خارجی ایران، مطالعات اوراسیای مرکزی، 2(5)،  23-40.
پسندیده، سمیه(1392). نقش سازمان همکاری­ شانگهای در آسیای مرکزی: تجزیه و تحلیل مقایسه­ای بر اساس گفتمان پژوهشی، مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipss، 5 آذر.
پیشگاهی فرد، زهرا؛ واثق، محمود و زمانی، مسعود(1399). تبیین رهیافت­های منطقه گرایی جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر قفقاز و آسیای مرکزی، پژوهش های جغرافیای انسانی، 52(44)، 1511 - 1528.
جمشیدی حبیب اله، مهکویی، حجت، گودرزی، مهنازو مؤمنی، مهدی(1397). بررسی پیامدهای عضویت ایران در سیستم امنیت منطقه‌ای در آسیای مرکزی با تأکید بر سازمان همکاری شانگهای. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 11(1)، 196-215.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال الدین(1392). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال و نوری، وحید(1391). تحلیلی برتعاملات جمهوری اسلامی ایران و شورای همکاری خلیج فارس 1384-13911، پژوهش های روابط بین الملل. 2(5)، 9-52.
ذراتی، ماشاءالله(1402). واکاوی پیامدهای امنیتی و اقتصادی عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، اقتصاد دفاع و توسعه پایدار، 8(27)، 109-126
سایت خبرگزاری مهر (1402، اردیبهشت). در حال تدوین نقشه راه برای حذف دلار در مبادلات هستیم، برگرفته از سایت خبرگزاری مهر در تاریخ 11/10/1403؛ رجوع شود به https://www.mehrnews.com/news/5764617
سنایی، مهدی(1388)، روابط ایران و کشورهای آسیای مرکزی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
شریعتی نیا، محسن(1401)، عضویت دائم ایران در سازمان همکاری های شانگهای: پیامدهای امنیتی و اقتصادی. رهیافت سیاسی و بین المللی، 13(3)، 35-56.
شهریاری، ابوالقاسم و اطهری، سید حسین(1402). امکان سنجی دلار زدایی در اقتصاد ایران براساس عضویت در سازمان همکاری شانگهای، مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل، 6(2)، 579-605.
عطایی، فرهاد و زنگنه، سمیه(1399). تحول اولویت‌ها در سازمان همکاری شانگهای از زمان تأسیس تا سال 2019، مطالعات اوراسیای مرکزی، 13(1)، 143-160.
محب پور، اسماعیل؛ شفیعی، نوذر و ببری گنبد، سکینه(۱۴۰۲). تأثیر عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای بر کاهش اثر تحریم‌های آمریکا. سیاست جهانی، ۱۲(۳)، ۲۲۳-۲۴۵.
مدیرشانه چی، محسن و دهمرده، معصومه(1391). ژئوپلیتیک و محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر خلیج فارس و تنگه هرمز، دومین همایش سراسری جغرافیا؛ توسعه، دفاع و امنیت(فرصت‌ها و چالش‌های خلیج فارس و تنگه هرمز؛ چشم‌انداز آینده، تهران.
مرادی، بهروز. (۱۳۹۵، ۹ خرداد). ایران؛ قدرت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک انرژی بدون رقیب در منطقه خلیج فارس. نفت ما.
مصفا، نسرین و دلاور، حسین(1395). عضویت ایران در سازمان همکاری های شانگهای؛ عاملی در موازنه نرم در روابط آمریکا، سیاست پژوهی، 3(4)، 31-55.
معصومی ، جواد (۱۴۰۲، تیر ۱۳). اهمیت عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای. طنین سنتر. برگرفته شده از https://tanincenter.ir/fa/news/1154
میرزایی تبار، میثم(1393). تنگه هرمز و نقش استراتژیک آن در گذر تاریخ. مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام, سال اول، شماره چهارم، زمستان.
واتسون،گرگ(1385). سازمان همکاری شانگهای: امنیت ملی ایران در قرن بیست و یکم، ترجمه فاطمه سلطانی، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 15(55)، 157-172.
یعقوبی منظری، پریسا و ثاقب، حسن(1401)، نگاهی به بخشنامه ها و دستورالعملهای گمرکی و ضرورت تحول در آن. بررسی های بازرگانی، شماره 117، بهمن و اسفند.
Acharya, A. (2014). The End of American World Order. Polity Press.
Balaam, D, & West, M (2013). the International Political Economy (5th ed.) Pearson.
Busch, Marc L. and Milner, Helen V. (1994). “The Future of the Trading System: International Firms, Regionalism and Domestic Politics” in R. Stubbs and O.R underhill,(eds)” Political Economy and the Changing Global Order,Basingstoke: Machmillan
Chung, Ching-Peng (2004). "The SCO: China's changing influence in
Fuller, Graham (1991), The Center of the Universe: the Geopolitics of Iran, Westview Press: Oxford.
Hettne, Bjorn and Fredrik soderbaum, (1998), The New Regionalism Approach, Politian 17 (3)
Hettne, Bjorn, Andras Inotia and Osvaldo Sunkel (1999- 2001), The New Regionalism Series(vol. I- V), London: Macmmillan Press
Hurrell, A. (2007). On global order: Power, values, and the constitution of international society. Oxford University Press.​
Kievich, A. (2018). De-Dollarization of the World Economy as an Objective Reality, Repository of Polessky State University Paper, No: 336.
Libman, A., & Vinokurov, O. (2017). The role of the main state in regional organizations: Budgeting, costbearing, and convergence rhetoric. Eurasian Journal of Regional Studies, 4(2), 99–121.
Liu, Z. Z., & Papa, M. (2022). Can BRICS De-dollarize the Global Financial System?, England, Cambridge, University Printing House
Mattli, w (1999). Logic of regional integration: Europe and beyond. London:  Cambridge university press.
Mousavi, M. A., & Khodaee, E. (2013). Iran and The Shanghai Cooperation Organization. Iranian Review of Foreign Affairs, 4(1), 185–210.
Shanghai Cooperation Organization. (n.d.). About SCO. Retrieved March 22, 2025, from http://eng.sectsco.org/about-sco