حمام‎های عمومی به‌مثابه «حوزۀ عمومی» در ایران عهد قاجار

نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار علوم سیاسی دانشگاه مازندارن، بابلسر، ایران

2 دانش آموخته دکتری علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده
حوزۀ عمومی، مکانی برای گفت‌وگو و نقد قدرت است که نخستین بار توسط یورگن هابرماس، به‌صورت تئوریک مطرح گردید. از دیدگاه وی پیشینۀ این موضوع در غرب، به سالن‌ها، قهوه‌خانه‌ها و مکان‌های عمومی برمی‌گردد. این موضوع در ایران معاصر نیز به‌مانند غرب دارای یک پیشینۀ تاریخی است. به‌گونه‌ای که این مکان‌ها و علی‌الخصوص، قهوه‌خانه‌ها، در ایران عهد قاجار، همواره به‌مثابۀ حوزه‌ای برای نقد قدرت و شکل‌گیری و تداوم جنبش مشروطه‌خواهی مطرح بوده است. در کنار قهوه‌خانه‌ها، یکی از مکان‌هایی که به‌مثابۀ یک حوزۀ عمومی در ایران این دوره (عهد قاجار) مطرح بوده و عمدتاً از سوی پژوهشگران نادیده گرفته‌شده است، حمام‌های عمومی است. این پژوهش با در نظر گرفتن موضوع فوق درصدد است تا به این پرسش پاسخ دهد، که حمام‌های عمومی چگونه به‌مثابۀ یک «حوزۀ عمومی» در ایران دورۀ قاجار نقش‌آفرینی می‌نمودند؟ یافته‌های پژوهش حاکی از این است که حمام‌های عمومی در ایران عهد قاجار، ورای تطهیر و نظافت، عملکردی به‌مثابۀ یک نهاد اجتماعی و به‌صورت یک حوزۀ عمومی بودند که بسیاری از اخبار و اطلاعات در آن ردوبدل و مورد کنکاش و نقد و گفت‌وگو قرار می‌گرفت. روش تحقیق در این پژوهش نیز، توصیفی- تحلیلی است و داده‌ها عمدتاً از مقالات و کتبی مرتبط، تهیه‌شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Public baths as "public area" in Qajar era Iran

نویسندگان English

hasan khodadi 1
javad jamali 2
jahan rezgi shirsavar 3
1 mazandaran
2 mazandaran
3 aaa
چکیده English

The public sphere is a place for discussion and critique of power, which was first proposed theoretically by Jürgen Habermas. From his point of view, the background of this issue in the West goes back to salons, coffee houses and public places. This issue has a historical background in contemporary Iran as well as in the West. In such a way that these places and coffeehouses in particular, in Iran during the Qajar era, have always been considered as an area for criticism of power and the formation and continuation of the constitutionalist movement. Next to the coffeehouses, one of the places that has been mentioned as a public domain in Iran during this period (Qajar period) and has been mostly ignored by the researchers, is the public baths. Considering the above issue, this research tries to answer this question, how did public baths play a role as a "public area" in Qajar period Iran? The findings of the research indicate that public baths in Iran during the Qajar era, beyond purification and cleanliness, functioned as a social institution and as a public domain where many news and information were exchanged and discussed.

کلیدواژه‌ها English

  • Public bath"
  • Qajar"
  • Public space"
  • Criticism and discussion"
  • "
  • Iran"
استراوس، اَنسلم و کربین، جولیت(1394). مبانی پژوهش کیفی، ترجمه ابراهیم افشار، تهران: نی.
بارتولد، آرنولد(1373). تذکرۀ جغرافیای تاریخی ایران، ترجمۀ حمزۀ دادور، تهران: توس.
باصولی، مهدی(1397). نگاه منظرین به حمام عمومی، عناصر و کارکردهای آن، منظر، 10(45)، 34-43.
بی‎نام (1298). روزنامة فرهنگ اصفهان، 26 صفر، ش 83، 2.
پولاک، ادوارد یاکوب(1368). سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
تاج‌الدینى، حمید(1380). موزه مردم‌شناسى حمام گنجعلى‌خان، موزه‌ها، 6.
دانشور، محمود(1326). دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، ج 2، بی‌جا: بی‌نا.
راوندی، مرتضی(1382). تاریخ اجتماعی ایران، ج 4، تهران: نگاه.
رجائی، عبدالمهدی(1393). بهداشت حمام‌های عمومی در دورۀ معاصر و نقش شهرداری‌ها، پژوهشنامۀ تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 3(1)، 47-71.
سجادی، محمدعلی(1382). حمام و استحمام در فرهنگ ایرانی، مطالعات ایرانی، 2(4)، 75-98.
سلیمانی، نجمه و آقاجانی، حسین(1392). بررسی مردم شناختی کارکردهای اجتماعی حمام در شهر کرمان، پژوهشگران فرهنگ، 12(33)، 157-179.
شاردن، شوالیه(1374). سفرنامۀ شوالیه شاردن، ترجمۀ اقبال یغمائی، ج 4، تهران: توس.
شعبانی، امامعلی و جباره، سعیده(1393). حمام و کارکردهای اجتماعی آن در سده‌های میانة تاریخ ایران، پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 3(1)، 89-109.
شهری، جعفر(1370)؛ طهران قدیم، تهران: معین.
صابری نهرفروزانی، احمد(1398). آیین حمــام تحقق منظرآیینی حمام‌‌ ایرانی در دوران اسلامی از خلال متون، ساختار حمام و نقوش تزیینی (نمونۀ موردی: نقوش و مظاهر آیینی: حمام گنجعلی‌خان کرمان) ، هنر و تمدن شرق، 7(25)، 35-42.
علی‎پور، نسیم و ولی‎زاده، نیما(1384). حمام‌های خصوصی و خانگی، مجموعه مقالات همایش حمام در فرهنگ ایرانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
قاسمی، مرضیه؛ حاتم، غلامعلی و تهرانی، فرهاد(1397). بازشناسی جایگاه تاریخ و فرهنگ عامه در حمام‎های سنَتی ایران (پیوستگی آداب، عادات و عقاید مرتبط با استحمام)، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، 12(22)، 133-155.
کوهن، جین(1383). حوزه عمومی، رسانه‌ها و جامعۀ مدنی، ترجمه لیدا کاووسی، رسانه، 15(3)، 45-68.
گاسپار، دروویل(1365). سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتمادمقدم، تهران: شباویز.
گوبینو، ژوزف آرتور(1383). سه سال در آسیا، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: قطره.
مارش، دیوید و جری استوکر (1384)؛ روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی­یوسفی، تهران: مطالعات راهبردی.
مجلسی، ملامحمدباقر(1373). حلیه المتقین، تهران: چاپخانۀ اسلامیه.
ملایی‎توانی، علیرضا و میثم غلامپور(1393). حمام و استحمام در فرهنگ ایرانیان عصر قاجاریه (از آغاز تا مشروطه)، مطالعات تاریخ فرهنگی، 6(21)، 121-142.
مناظراحسن، محمد(1380). زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ترجمۀ مسعود رجب‎نیا، تهران: علمی و فرهنگی.
الویری، محسن و نظری‎مقدم، جواد(1391). نقش ارتباطات سنتی در جنبش‌های سیاسی اجتماعی شیعه (مطالعۀ موردی جنبش مشروطه ایران)، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 2(1)، 1-23.
نوذری، حسینعلی(1389). بازخوانی هابرماس، تهران: چشمه.
هابرماس، یورگن(1381). بحران مشروعیت، تئوری دولت سرمایه‌داری مدرن، ترجمه جهانگیر معینی علمداری، تهران: گام نو.
Arvigo, Rosita & Nadine Epstein, (2003)؛ Spiritual Bathing: Halting Rituals and Tradition from Around the World, Berkeley Calif: Celestial Art.
Calhoun, c; j. Gerteis, j. moody, s. pfaff, i. Virk (2007)؛ Contemporary Sociological Theory, Oxford: Blackwell.
Habermas, j. (1974)؛ “the Public Sphere: an Encyclopedi Article (1964)”, New German Critique, Translated by Sara Lennox and Frank Len, No. 3, pp. 49-55.
Floor, W. (1988)غ “Bathhouses”, Encyclopedia of Iranica, Vol. 111, London and New York: Routledge and Kegan Paul: http://www.iranicaonline.org/articles/bathhouses.